Салық сарапшысы Раушан Тасшоинова мөлшерлеме өскенімен, неге күткен нәтиже болмағанын түсіндірді.
Мемлекеттік шығындар азайған жоқ
Қаржы министрлігінің деректеріне сүйенген салық кеңесшісі әрі Qazaq Expert Club сарапшысы Раушан Тасшоинованың айтуынша, Қазақстанда тоғыз айда қосылған құн салығы бойынша түсім 37,3%-ға өскен.
Трансферттерді есептемегенде, мемлекеттік бюджет кірістері тоғыз айда 16,3%-ға өсіп, 20,2 трлн теңгеге жетті. Ал шығыстар 26,2 трлн теңгені құрап, республикалық бюджет тапшылығы 2,9 трлн теңге болды.
Осы кезеңде мемлекет Ұлттық қордан 2,77 трлн теңге кепілдендірілген трансферт алды. Бұл – 2026 жылға жоспарланған қаражаттың толық көлемі.
Раушан Тасшоинованың түсіндіруінше, салық түсімдерінің өсуі мемлекеттік шығындарды жоймайды.
"Салық түсімдері өскенімен, бюджет неге трансферттер мен қарыздарға мұқтаж болып отыр? Мұның себебі шығындардың көлеміне байланысты. Мемлекет зейнетақы, жәрдемақы, білім беру, денсаулық сақтау, инфрақұрылым және борышқа қызмет көрсету шығындарын қаржыландырады. Бұл міндеттемелердің көбі тұрақты болғандықтан, салықтан түсетін қосымша кірістер басқа қаржыландыру көздеріне қажеттілік жоғалады дегенді білдірмейді", – деп есептейді сарапшы.
Салық түсімі күткен бағытта өспеді
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда ҚҚС-тың базалық мөлшерлемесі 12%-дан 16%-ға көтерілді. Реформаны әзірлегендер салық түсімдері күрт өседі деп күткен. Алайда іс жүзіндегі нәтиже болжамға сәйкес келмеді.
Тоғыз айдың қорытындысы бойынша ҚҚС түсімі жоспардан 686 млрд теңгеге аз болды.
Сарапшының айтуынша, 2026 жылғы бюджетті қалыптастыру кезінде үкімет доллар бағамын 540 теңге деп есептеген. Алайда теңгенің нығаюы импорттық ҚҚС түсімінің ұлттық валютадағы көлемін азайтуы мүмкін. Бұған қоса, импорттың нақты көлемі, ішкі айналым және салықты қайтару көрсеткіштері де әсер еткен.
Статистикаға сәйкес, тоғыз айда отандық өндіріс тауарлары бойынша ҚҚС түсімі 54,1%-ға, ал импорт бойынша 23,9%-ға өскен. Дегенмен әр фактордың жоспардан 686 млрд теңгеге аз түсімге қаншалықты әсер еткенін егжей-тегжейлі есептеусіз нақты анықтау мүмкін емес.
Бұл әлі бүкіл салық саясатының сәтсіздігі емес
Раушан Тасшоинова салық түсімдерінің жалпы жоспары орындалғанын, ал республикалық бюджет тапшылығы нақты есеп бойынша жоспарланған деңгейден сәл төмен болғанын атап өтті. Сондықтан ҚҚС бойынша түсімнің аз болуы бүкіл бюджет саясаты сәтсіз болды дегенді білдірмейді.
Алайда салық реформасын тек түсімнің өсуімен бағалау да дұрыс емес. Бастапқы болжамдардың қаншалықты дәл болғанын және қосымша кірістер мемлекеттің Ұлттық қор трансферттері мен қарыздарға тәуелділігін азайтуға көмектесіп жатқанын анықтау маңызды.
"ҚҚС бойынша жоспардың орындалмауы мөлшерлемені тағы да көтеруге негіз бола алмайды. Мәселе салық жүктемесінің жеткіліксіздігінде емес, бюджет кірісіне қатысты күтілімдердің шамадан тыс жоғары болуында болуы мүмкін", – деп түйіндеді сарапшы.
Болжамдар бір-біріне сәйкес келмейді
Мұндай мәселені Құрылтай депутаты Ольга Перепечина да көтерді. Ол 14 қазандағы Құрылтайдың пленарлық отырысында бюджет кірістерін жоспарлау кезінде туындайтын тәуекелдерге назар аударды. Оның айтуынша, үкімет бір кезеңге қатысты болжамдарын қайта қарап отырады, ал негізгі көрсеткіштердің көбі бастапқы бағалаудан айтарлықтай ауытқиды.
"Төмен базаның әсері әсіресе ҚҚС бойынша айқын көрінеді. ҚҚС мөлшерлемесінің 12%-дан 16%-ға көтерілуі әзірге 2026 жылғы бюджетке күтілген кіріс өсімін берген жоқ. Сондықтан мәлімделген динамика кіріс базасының өсу қарқынын шынайы бағаламауға әкелуі мүмкін", – деді Перепечина.
Депутат 2027 жылға арналған бюджетті жоспарлау кезінде ағымдағы жылы түспей қалған кірістерді де ескеру қажет екенін ескертті.
Жоғары аудиторлық палатаның қорытындысына сәйкес, түсімдердің жоспарланған өсімі 2026 жылы жетпей қалған кірістердің орнын ішінара толтыруы мүмкін. Бұл елдің кіріс базасы шынымен кеңейгенін білдірмеуі ықтимал.
"Осыған байланысты орта мерзімді жоспарлаудың тұрақтылығын қамтамасыз етуге негізделген макроэкономикалық болжам жасау әдістемесін жетілдіру мәселесіне қайта оралу қажет деп санаймыз", – деді депутат.
Ендігі басты мәселе – қанша салық жиналғаны ғана емес, мемлекеттің болашақ кірістерді қаншалықты шынайы болжайтыны.
Бұған дейін Qumash.kz 2025 жылы республикалық бюджет кірістерінің өсуіне ҚҚС түсімдерінің артуы елеулі үлес қосқанын жазған еді. Сол жылы осы салық бойынша түсім 932,5 млрд теңгеге өскен.
Ресми Telegram-арнаға жазылыңыз: Qumash.kz
Qumash.kz енді Google Жаңалықтарында Басты жаңалықтардан хабардар болыңыз Жазылу
