Каспий шегініп барады: теңіздің тартылуы Қазақстан жағалауын қалай өзгертеді?

Кейбір жағалау учаскелерінде су ондаған шақырымға шегінді, ал ғалымдардың болжамдары теңіздің одан әрі тартылуы мүмкін екенін көрсетеді.

Qumash.kz редакциясы Каспийдің тартылуы жағалауға қалай әсер етіп жатқанын, балықтар мен итбалықтардың жағдайы қандай екенін және теңіз деңгейінің төмендеуін тоқтатуға бола ма деген сұрақтарға жауап іздеді.

Каспий теңізі тартылуын жалғастырып жатыр. Оның салдары Қазақстан жағалауында да байқалады. Прорва кен орны мен Өлі Құлтық шығанағы маңында 2000–2025 жылдары жағалау сызығы 30–40 шақырымға шегінген. Атырау облысындағы Жанбай ауылының маңында бұл көрсеткіш 10–25 шақырымға жеткен.

Бұл деректер Қазақстанның Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Qumash.kz редакциясының сауалына берген жауабында келтірілген. Ведомство жағалау сызығындағы өзгерістерді MODIS, Landsat және Sentinel спутниктерінен алынған суреттер негізінде талдағанын хабарлады.

Сонымен қатар теңіздің тартылуы барлық аумақта бірдей жүріп жатқан жоқ. Қазақстанның Каспийдегі секторының солтүстік-шығысындағы таяз жағалауда ең елеулі өзгерістер тіркелген.

Каспийдің деңгейі қаншалықты төмендеді?

Қазақ ғылыми-зерттеу Каспий теңізі институтының мәліметінше, 2000 жылы теңіз деңгейінің орташа жылдық көрсеткіші Балтық биіктік жүйесі бойынша минус 27,12 метр болған. 2010 жылы бұл көрсеткіш минус 27,35 метрге, 2020 жылы минус 28,18 метрге дейін төмендеді. Ал 2025 жылы минус 29,34 метрге жетті.

Соңғы он жылда теңіз деңгейі 1,53 метрге төмендеген. Жиырма жылда бұл көрсеткіш 2,39 метрді, ал отыз жылда 2,74 метрді құрады.

Экология министрлігінің мәліметінше, жағалау сызығындағы өзгерістер жер бедеріне байланысты. Таяз аймақтарда су деңгейінің салыстырмалы түрде аз төмендеуінің өзі теңіздің едәуір қашықтыққа шегінуіне әкелуі мүмкін.

Ең елеулі өзгерістер мына аумақтарда тіркелген:

• Прорва кен орны мен Өлі Құлтық шығанағы – жағалау сызығы 30–40 шақырымға шегінген;

• Жанбай ауылы – 10–25 шақырым;

• Забурунье ауылы – 5–15 шақырым;

• Пешной ауылы – 3–5 шақырым;

• "Ақжайық" мемлекеттік табиғи резерваты мен "Новинский" қаумалының аумағы – 8 шақырымға дейін;

• Маңғыстау облысындағы "Сарытас" айлағы – 0,5–1 шақырым.

Каспий неге тартылып жатыр?

Экология министрлігінің бағалауынша, теңіздің қазіргі тартылуына бір ғана себеп әсер етіп отырған жоқ. Оның деңгейіне климаттық, гидрологиялық және антропогендік факторлар қатар ықпал етеді.

Соңғы отыз жылда ғалымдар ауа мен судың орташа жылдық температурасы көтеріліп, ауа ылғалдылығы тапшылығының артқанын байқап отыр. Бұл теңіз бетінен буланудың қарқындылығына әсер етеді. Сонымен бірге атмосфералық жауын-шашынның азаюы теңізге келетін судың көлемін төмендетеді.

Өзендерден келетін су да маңызды рөл атқарады. Каспийге құятын судың негізгі бөлігі Еділ өзенінің үлесіне тиеді – 86,1%. Жайық өзенінің үлесі – 2,9%, Кура өзенінікі – 5,1%, Терек өзенінікі – 2,4%. Қалған су көлемі, соның ішінде Сулак пен Самур өзендері арқылы келеді.

Министрлік осы факторлардың барлығы теңіздің су балансына, яғни келетін және жұмсалатын су көлемінің арақатынасына әсер ететінін атап өтті.

2050 жылға қарай Каспий қандай болуы мүмкін?

"Қазгидромет" RCP 4.5 және RCP 8.5 климаттық сценарийлерін ескере отырып, теңіз деңгейінің болжамын есептеген. Модельдеу нәтижелеріне сәйкес, 2050 жылға дейін теңіз деңгейінің төмендеу үрдісі сақталуы мүмкін.

RCP 4.5 сценарийі бойынша теңіз деңгейі 2026 жылғы минус 29,39 метр көрсеткішінен 2036 жылға қарай минус 30,78 метрге дейін төмендеуі ықтимал. 2040 жылы минус 30,95 метрге, ал 2050 жылы минус 32,42 метрге жетуі мүмкін.

Осы сценарийге сәйкес, 2026–2050 жылдар аралығында теңіз деңгейі тағы шамамен үш метрге төмендеуі ықтимал.

Сонымен бірге Экология министрлігі ұзақ мерзімді болжамдардың белгісіздікке толы екенін ескертті. Оларды нақты бақылау нәтижелеріне, климаттағы өзгерістерге және жаңа ғылыми деректерге қарай тұрақты түрде жаңартып отыру қажет.

Ведомство Каспий деңгейін 2030 жылға қарай тұрақтандыруды қабылданып жатқан шаралардың кепілді нәтижесі деп қарастыруға болмайтынын да атап өтті.

Балықтар мен Каспий итбалықтарының жағдайы қандай?

Қазақстанның Ауыл шаруашылығы министрлігінің жауабында Каспийдің Қазақстан бөлігіндегі негізгі кәсіптік балық түрлерінің саны тұрақты деп бағаланатыны айтылған. Олардың қатарына жайын, ақмарқа, сазан, көксерке, торта және табан балығы жатады.

Ведомствоның мәліметінше, бұл түрлердің биологиялық көрсеткіштері көпжылдық қалыпты деңгейде. Балық популяцияларының құрылымында кәсіптік аулаудың немесе басқа да қолайсыз факторлардың теріс әсерін көрсететін өзгерістер анықталмаған. Балық санының байқалған ауытқуларын министрлік табиғи үдерістермен байланыстырады.

Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметінше, Каспийдің Қазақстан бөлігінде балықтардың жаппай қырылуы тіркелмеген.

Ал Каспий итбалығының жағдайы күрделірек. Ведомствоның дерегіне сәйкес, соңғы жүз жылда бұл жануардың саны шамамен бір миллионнан 260 мыңға дейін азайған. Оның себептері ретінде бұрынғы кезеңдердегі қарқынды аулау, тіршілік ортасының ластануы, аурулар, климаттық факторлар, кеме қатынасы және итбалықтардың балық аулайтын торларға түсіп қалуы аталады.

2020 жылғы қарашада Каспий итбалығы Қазақстанның сирек кездесетін және жойылып кету қаупі бар жануарлар тізіміне енгізілді.

Популяцияны сақтау үшін ғалымдар итбалықтардың маусымдық шоғырланатын орындарын, таралуын, қоректенуін және көші-қон ерекшеліктерін зерттеп жатыр. Осы зерттеулерге республикалық бюджеттен 2024 жылы 82,087 млн теңге, 2025 жылы 163,989 млн теңге, ал 2026 жылы 136,866 млн теңге бөлінген.

Неліктен өлі итбалықтар жағаға шығып қалады?

Каспий итбалықтарының жаппай қырылуы – бөлек мәселе. Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметінше, 2022–2023 жылдары шамамен 500 жануар өлген. Мамандандырылған ғылыми ұйымдар бұл жағдайларды итбалықтардың иммунитеті әлсіреген кезде етқоректілер обасының таралуымен байланыстырған.

2024 жылғы 24 қазан мен 4 желтоқсан аралығында жағалаудан 1 989 итбалықтың өлексесі табылған. Материалдарды талдау қорытындысы бойынша ғалымдар мен мүдделі мемлекеттік органдар ықтимал себеп ретінде табиғи құбылыстарды, атап айтқанда су астындағы жер сілкіністері салдарынан табиғи газдардың бөлінуін атаған.

Алайда бұл қорытынды табылған жануарлардың барлығының өлім себебі түпкілікті анықталды дегенді білдірмейді. Министрліктің түсіндіруінше, өлекселердің көбі қатты шіріп кеткендіктен, патологиялық материалды толық көлемде алу әрдайым мүмкін болмаған.

Маңғыстау облысы бойынша экология департаментінің мәліметіне сәйкес, осындай жағдайлардан кейін алынған топырақ, су және ауа сынамаларынан ластаушы заттардың шекті рұқсат етілген концентрациядан асуы анықталмаған.

Өлекселердің жалпы санының 3–5%-ында механикалық жарақат іздері болған немесе итбалықтардың балық аулайтын торларға түскені анықталған. Ауыл шаруашылығы министрлігі бұл фактор барлық өлім жағдайының негізгі бөлігін түсіндіре алмайтынын айтады.

Қазақстан Каспийді зерттеуге қанша қаржы жұмсайды?

Қазақ ғылыми-зерттеу Каспий теңізі институты 2025 жылғы қыркүйекте жұмысын бастады. 2026 жылы институтқа материалдық-техникалық қамтамасыз ету мен зерттеулер жүргізуге 1,1 млрд теңге бөлінді.

Биыл ғалымдар жағалау аймағында бақылау жүргізіп, теңіздің Қазақстан секторында кешенді экологиялық экспедициялар ұйымдастырған. Зерттеу жұмыстарына "Аққу" ғылыми-зерттеу кемесі жалға алынған.

Зерттеулер гидрометеорологиялық сипаттамаларды, өзендер мен басқа да су ағындарының су көлемін, жағалау сызығының динамикасын және экожүйенің жағдайын қамтиды. Сонымен қатар ғалымдар теңіздің тартылуы мен түбінің шөлейттенуін зерттеу үшін геоақпараттық жүйелер мен спутниктік деректерді пайдаланады.

Экология министрлігінің мәліметінше, 2026 жылға қосымша шығындар қарастырылмаған.

Су деңгейі мен температурасын бақылау теңіздегі он гидрометеорологиялық станция мен бекетте жүргізіледі. Деңгей мен температура тәулігіне төрт рет өлшенеді, ал тұздылық күн сайын тексеріледі. Бұдан бөлек, Атырау және Маңғыстау облыстарындағы жағалаудың 50 нүктесінде су мен түптік шөгінділердің сапасы бақыланады.

Қазақстан бес елге ортақ бағдарлама ұсынды

Каспий теңізі бес мемлекеттің жағалауын шайып жатқандықтан, Қазақстан бұл мәселені тек ұлттық деңгейдегі шаралармен шешу мүмкін емес деп есептейді.

Экология министрлігінің мәліметінше, Қазақстан Каспий теңізінің су ресурстарын сақтау жөніндегі мемлекетаралық бағдарламаның жобасын әзірлеудің бірінші кезеңін дайындаған. Оны әзірлеуге Каспий маңындағы бес мемлекет – Қазақстан, Әзербайжан, Иран, Ресей және Түрікменстан қатысуы көзделген. Жоба 2026 жылғы 18 қыркүйекте қарау үшін осы елдерге жолданған.

Құжатта бірлескен мониторинг жүргізу, ғылыми зерттеулер, су ресурстарын басқару, теңіз деңгейінің ауытқуына бейімделу, биоалуантүрлілікті сақтау, ластануды азайту және халықаралық қаржыландыру тарту шаралары қарастырылған.

Алайда әзірге қаржыландырудың ортақ моделі келісілмеген. Ведомствоның хабарлауынша, қаражат көздері мен бағдарламаны іске асыру тетіктері құжатты одан әрі келісу барысында айқындалады.

Сонымен қатар Тегеран конвенциясы аясында Каспий теңізі деңгейінің ауытқуына қатысты 2026–2036 жылдарға арналған Каспий маңы мемлекеттерінің іс-қимыл жоспарының жобасы әзірленіп жатыр. Ол мониторингті, экологиялық және әлеуметтік-экономикалық салдарды бағалауды, сондай-ақ бейімделу шараларын үйлестіруге көмектесуі тиіс.

Теңіздің одан әрі шегінуі қандай қауіп төндіреді?

Экология министрлігі ең осал аумақтардың бірі ретінде Атырау облысындағы Каспийдің солтүстік-шығыс бөлігін атайды. Судың шегінуі өзен сағалары мен жергілікті балық шаруашылығына қауіп төндіруі мүмкін.

Теңіз түбінің үлкен аумақтарының ашылуы сортаң жерлер мен шөлді ландшафттардың қалыптасуына, топырақтың тозуына, жел эрозиясының күшеюіне және шаң-тұзды дауылдардың жиілеуіне әкелуі мүмкін.

Билік теңіз деңгейінің төмендеуін нақты бір мерзімде тоқтатуға кепілдік беру мүмкін емес екенін мойындайды. Сондықтан алдағы шаралардың нәтижесін бағалағанда су деңгейінің өзгерісімен қатар, бес мемлекеттің іс-қимылын үйлестіру, табиғатты қорғау шараларын іске асыру және экожүйе мен жағалаудағы тұрғындарға келетін теріс әсерді азайту да негізгі өлшемдер ретінде қарастырылады.