Ан-26 зейнетке шықты: Қазақстандағы ұшақтардың тағдыры не болды?

Qumash.kz редакциясы Қазақстандағы басқа Ан-26 ұшақтарының тағдыры қалай өрбігенін және мұндай әуе кемелері пайдаланудан шығарылғаннан кейін не болатынын еске түсіруді жөн көрді.

Маңызды ескерту: Қорғаныс министрлігінде де Ан-26 ұшақтары біртіндеп есептен шығарылып, сатылған. Соңғы жылдары ведомство жүйесінде болған кемінде үш ұшақ пайдаланудан шығарылған.

Сонымен қатар қазіргі уақытта Қазақстанның Әуе қорғанысы күштерінің құрамында жарамды Ан-26 ұшақтары бар-жоғы туралы ашық дереккөздерден нақты ресми мәлімет табылмады.

Ұлттық қауіпсіздік комитетіне қатысты да жағдай осындай. Бұл үлгідегі ұшақтар аталған ведомствоның авиациялық қызметінде де қолданылған. Сондықтан Ұлттық ұлан пайдаланудан шығарған ұшақ Қазақстандағы ең соңғы Ан-26 болды деп нақты айта алмаймыз. Дегенмен Ұлттық ұланның баспасөз хабарламасында "Қазақстанда осы үлгідегі ұшақ соңғы рейсін орындады" деп көрсетілген.

Өндіріс желісінен көкке көтерілген ұшақ

Ұлттық ұланда пайдаланылған соңғы Ан-26 ұшағының тарихы 1981 жылы басталған. Әуе кемесі Киев авиация зауытында құрастырылып, алғашқы он жыл бойы КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің Шекара әскерлері авиациясында қызмет еткен. Оның негізгі базасы Қазақ КСР аумағында орналасқан.

Ан-26 оңтүстік шекараларды күзету, әскери қызметшілер мен жүктерді тасымалдау міндеттерін орындаған.

"1992 жылдан бастап Ан-26 Ұлттық ұлан авиациясының құрамында қызметін жалғастырды. Пайдаланылған жылдары ұшақ жеке құрам мен жүктерді тасымалдап, басқа да қызметтік міндеттерге тартылды", – деп хабарлады Ұлттық ұлан.

Ұшақ заманауи талаптарға сай жаңғыртылып, Халықаралық азаматтық авиация ұйымының (ИКАО) стандарттарына сәйкестендірілген. Соның арқасында Қазақстан аумағында ғана емес, жақын шетелдерге де ұшуға мүмкіндік болған.

"Ұлттық ұлан авиациясында қызмет еткен кезеңде Ан-26 ұшағы 8 400 сағат ұшқан. Жалпы пайдаланылу мерзімі 44 жылды құрады", – делінген ведомство хабарламасында.

Соңғы рейс осы ұшақты ұзақ жылдар бойы басқарған экипаж үшін де ерекше сәт болды. 3656 әскери бөлімінің ұшқышы, подполковник Медет Сейтов Ан-26 ұшағын 15 жыл басқарған.

Ол экипаж құрамында осы әуе кемесінің соңғы ұшқыш-нұсқаушысы болды. Соңғы рейс аяқталғаннан кейін экипаж мүшелері қызмет жолының едәуір бөлігін бірге өткерген ұшақпен ерекше сезіммен қоштасты.

"Ан-26 ұшағын пайдаланудан шығару арқылы Қазақстанның әскери авиациясындағы осы үлгідегі ұшақтардың тарихы аяқталды", – деп мәлімдеді Ұлттық ұлан.

Ал ұшақтың бұдан кейінгі тағдыры әзірге белгісіз. Qumash.kz тілшісіне Ұлттық ұлан өкілдері бұл мәселе әлі шешілмегенін түсіндірді.

Қазақстандағы тәжірибеге сүйенсек, пайдаланудан шығарылған ұшақтардың әдетте үш түрлі тағдыры болады: оларды ескерткіш ретінде әскери бөлімдерге немесе азаматтық аумақтарға орналастырады, мемлекеттік сауда алаңдары арқылы аукционға шығарады не қосалқы бөлшектерге жарату үшін бөлшектейді.

Қазақстандағы басқа Ан-26 ұшақтары туралы не белгілі?

Мұндай үлгідегі ұшақтар Қазақстан Қарулы күштерінің, ҰҚК Авиациялық қызметінің және Шекара қызметінің құрамында да болған.

Әскер мен ҰҚК оларды әскери-көлік авиациясында пайдаланған. 2021 жылғы наурызда Алматыда қонуға бет алған кезде Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Авиациялық қызметіне тиесілі Ан-26 ұшағы апатқа ұшырады. Салдарынан экипаждың төрт мүшесі – ҰҚК Авиациялық қызметінің офицерлері қаза тапты. Олардың үшеуі "Жусан" арнайы операциясына қатысқан.

Қазіргі уақытта Қорғаныс министрлігі мен ҰҚК балансында қанша Ан-26 қалғаны туралы ашық дереккөздерде нақты ақпарат жоқ. Тек соңғы жылдары осы үлгідегі кейбір ұшақтардың есептен шығарылғаны немесе пайдаланудан шығарылып, сатылғаны белгілі.

Енді сондай жағдайларға тоқталайық.

Аукционда сатылған ұшақтар мен металл сынығына айналған әуе кемелері

Қазақстандағы Ан-26 ұшақтарының тағдыры әртүрлі болды. Кейбірі ондаған жыл қызмет етсе, енді біреулері апаттан немесе пайдалану ресурсы таусылғаннан кейін есептен шығарылып, мемлекеттік аукционға қойылды.

Мәселен, 2022 жылы Қорғаныс министрлігі 1982 жылы шығарылған екі Ан-26 ұшағын сатылымға шығарды. Олар № 65229 әскери бөлімнің балансында болған және техникалық жағдайы қанағаттанарлықсыз деп танылған. Бір ұшақтың бағасы 27 миллион теңге, екіншісінікі 26 миллион теңге болды. Екі ұшақтың да, қозғалтқыштарының да пайдалану ресурсы таусылған.

2025 жылғы ақпанда 2021 жылғы наурызда апатқа ұшыраған Ан-26 ұшағының қалдықтары аукционға шығарылғаны белгілі болды. Кейін ҰҚК бұл ақпаратты журналистерге растады.

"Қазспецэкспорт" әуе кемесін металл сынығы ретінде бастапқы бағасы 1,3 миллион теңгемен сатылымға қойды.

Сатып алушы ұшақтың қалдықтарын Алматы облысындағы Боралдай кентінен, ҰҚК Авиациялық қызметінің базасынан алып кетуге тиіс болған.

Бастапқыда актив 5 405 979 теңгеге бағаланған. Ұшақ 1978 жылы шығарылған.

Алғашқы саудада сатып алушы табылмай, әуе кемесі 2025 жылғы наурызда ғана сатылды. Ол үшін 1,4 миллион теңгеден сәл астам қаражат төленді.

2025 жылғы қазанда Қорғаныс министрлігіне тиесілі тағы бір зақымданған Ан-26 ұшағы 8,2 миллион теңгеге аукционға шығарылды. 2021 жылы жердегі оқиға кезінде бұл әуе кемесі елеулі зақым алған.

Бұл оқиға туралы бұқаралық ақпарат құралдарында жазылмаған. Бұған ешкімнің зардап шекпеуі немесе Алматы маңында басқа Ан-26 ұшағы апатқа ұшырағаннан кейін бірнеше ай өткен соң болғаны себеп болуы мүмкін. Ол ұшақтың қалдықтары 2025 жылғы наурызда металл сынығы ретінде сатылған еді.

Ал бұл жолғы оқиғаның салдары жеңілірек болғанымен, ұшақ айтарлықтай зақымданған.

"2021 жылғы сәуірде алғашқы ұшудан кейін шассидің сол жақ тірегіндегі әуе дөңгелегі ауыстырылды. Тексеру кезінде механизм өздігінен іске қосылып, алдыңғы және негізгі шасси тіректері жерде жиналып қалған. Соның салдарынан ұшақ өз салмағымен бетонға соғылды", – делінген лот сипаттамасында.

Осының салдарынан ұшақтың қаңқасы, әуе винті, шассиі және басқа да агрегаттары бірнеше жерден зақымданған. Осыдан кейін ол Ақтөбедегі Кеңес Одағының екі мәрте батыры Талғат Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштерінің әскери институты аумағында сақталған.

Лот сипаттамасында ұшақта авиациялық қару-жарақ пен құпия сәйкестендіру құралдарының блогы жоқ екені де көрсетілген. Алайда оның құрамында авиациялық және радиоэлектрондық жабдықтардың агрегаттары мен блоктары болған.

Ақырында әуе кемесі металл сынығы мен қосалқы бөлшектер ретінде сатылымға қойылды. Ал оның құрамындағы материалдардың да құны аз емес еді.

Бағалау құжатында құрамындағы бағалы металдар мөлшері былай көрсетілген:

• алтын – 48,052 грамм;

• күміс – 1,6 килограмм;

• платина – 6 грамм;

• платина тобының металдары – 35,2 грамм.

Ең қызығы, 2026 жылғы мамырда бұл ұшақ 25 999 369 теңгеге сатылды. Яғни бастапқы бағасынан бірнеше есе қымбатқа өтті.

2025 жылғы мамырда ҰҚК Боралдайда тұрған тағы үш Ан-26 ұшағын аукционға шығарды. Олардың барлығы пайдалануға жарамсыз деп танылған. Әуе кемелерінің әрқайсысы 1970-жылдары жасалған және 7 мың сағаттан астам ұшқан.

Бастапқыда әр ұшақ 11 миллион теңгеге бағаланған. Алайда бағалаушылар оларды толыққанды әуе кемесі ретінде сатудың мәні жоқ деген қорытындыға келіп, алынатын материалдардың құны бойынша бағалаған. Үш ұшақ үшін кемінде 14,5 миллион теңге алу жоспарланған. Ашық деректерге қарағанда, олар сатылмай қалған болуы мүмкін.

Соңғы жылдары Қазақстанның күштік құрылымдарындағы Ан-26 ұшақтарын пайдалану тарихы техниканы жаңғырту немесе қызмет мерзімін ұзартудан гөрі, оларды біртіндеп есептен шығарумен сипатталады.

Ұшақтардың бір бөлігі тұтас күйінде сатылымға қойылса, енді бірі металл сынығы мен қосалқы бөлшектер ретінде өткізілген.

Бұған дейін Қазақстанда Петропавл ауыр машина жасау зауытына сатып алушы іздестіріліп жатқаны белгілі болды. Саудаға кәсіпорынның 100 пайыз жай акциясы шығарылған.

Зауытты 2022–2023 жылдары да сатуға тырысқанымен, сатып алушы табылмаған. 2023 жылы акциялардың толық пакеті шамамен 6,3 миллиард теңгеге бағаланған. 2026 жылы кәсіпорын қайтадан сатылымға қойылып, бағасы 17,8 миллиард теңгеге дейін өсті. Алайда 2026 жылғы алғашқы саудаға өтінім түспегендіктен, ол өтпеді. Қайта өткізілген аукцион да сатып алушының болмауына байланысты нәтижесіз аяқталды.

Сондай-ақ 2026 жылғы қыркүйекте Орал қаласындағы "Зенит" зауыты" АҚ-ны сатып алушы табуға әрекет жасалды. Кәсіпорын қорғаныс өнеркәсібі кешеніне кіреді және мемлекеттік қорғаныс тапсырыстарын орындайды. Атап айтқанда, "Зенит" Қорғаныс министрлігі мен ҰҚК Шекара қызметіне арналған катерлер мен кемелерді жасайды және жөндейді.

Алайда бұл аукцион да өтпеді: әлеуетті сатып алушылардан өтінім түспеген.