Қылмыс құрбандарына арналған қорға 9,8 млрд теңге түсті: неге өтемақы кешігеді?

Ал қорға түскен қаражат көлемі 9,7 млрд теңгеден асып кеткен. Бұл туралы Қаржы министрлігі Мемлекеттік қазынашылық комитеті Qumash.kz редакциясының сауалына берген жауабында хабарлады.

Ресми жауапқа сәйкес, 2026 жылғы 1 қарашадағы жағдай бойынша қорға түскен қаражаттың жалпы көлемі:

Ал 2026 жылдың он айында қорға 2 293 113 003,10 теңге түскен. Бұл өткен жылдың толық көрсеткішінен де көп. 2025 жылы қорға 1 523 550 245,40 теңге аударылған.

Қаражат қайдан түседі?

Қорға түсетін ақшаның басым бөлігі сот шешімі бойынша өндірілетін мәжбүрлі төлемдер есебінен қалыптасады. Қор жұмыс істей бастағаннан бері осы бап бойынша 9 186 201 877,30 теңге түскен. Бұл барлық түсімнің шамамен 94 пайызы.

Қалған қаражат көздерінің көлемі әлдеқайда аз:

• 429 634 732,97 теңге – басқа да салықтық емес түсімдер;

• 116 406 810,59 теңге – регрестік талаптар тәртібімен өндірілген қаражат;

• 24 548 894,81 теңге – түзеу жұмыстарына сотталғандардан өндірілген ақшалай қаражат;

• 18 126 718,45 теңге – процестік міндеттерді орындамағаны және сот отырысындағы тәртіпті бұзғаны үшін өндірілген айыппұлдар.

Осылайша, қор қаражатының басым бөлігі заңда көзделген міндетті төлемдер мен өндіріп алулар есебінен жиналады.

Қорға түсетін қаражат жыл сайын артып келеді

Мемлекеттік қазынашылық комитеті қорға жылдар бойынша түскен қаражат көлемін де ұсынды. Мәліметтерге қарағанда, қорға аударылатын ақша көлемі біртіндеп өскен.

2018 жылы қорға 79,8 млн теңге түскен. 2019 жылы бұл көрсеткіш 388,8 млн теңгені, 2020 жылы 694,5 млн теңгені, ал 2021 жылы 949,9 млн теңгені құраған.

2022 жылы түсім 1,17 млрд теңгеден асса, 2023 жылы 1,28 млрд теңгеге жеткен. 2024 жылы қорға 1,38 млрд теңге, ал 2025 жылы 1,52 млрд теңге түскен.

2026 жылғы қаңтар-қазан аралығында қорға 2,29 млрд теңге аударылған. Бұл 2025 жылдың толық жылдық көрсеткішінен шамамен 50,5 пайызға көп. Дегенмен толық күнтізбелік жыл мен он айдың нәтижесін салыстырғанда осы айырмашылықты ескеру қажет.

Зардап шеккендерге қанша қаражат төленді?

Алайда қорға түскен ақшаның жалпы көлемі оның шотында дәл қазір жатқан қаражат сомасына тең емес. Qumash.kz сауалына берген жауабында Қазынашылық комитеті қорға түскен ақшаның жиынтық көлемін көрсеткенімен, төлемдерді есепке алғандағы қазіргі қалдық туралы мәлімет бермеген.

Қараша айының басында Құрылтай депутаты Снежанна Имашева қор қаражатының қаншалықты тиімді пайдаланылып жатқаны туралы мәселе көтерген еді. Оның мәліметінше, 2018 жылғы шілдеден 2026 жылғы шілдеге дейін қорға 9,3 млрд теңгеден астам қаражат түскен. Алайда өтемақы төлеуге 855 млн теңгеден сәл ғана астам ақша бағытталған.

Имашева өтемақы алуға құқығы бар азаматтардың саны бұдан әлдеқайда көп болуы мүмкін екенін атап өтті. Ол адамдардың не себепті төлем алуға өтініш бермейтінін, мұндай мүмкіндік туралы қаншалықты хабардар екенін және күрделі рәсімдер өтініш беруге кедергі келтіріп отырған-отырмағанын анықтауды ұсынды.

Депутат өтемақы мөлшерін ұлғайту, оны алуға құқығы бар адамдар санатын кеңейту және төлем тағайындау процесін автоматтандыру мәселелерін де қарастыруды ұсынды.

Өтемақыны кімдер ала алады?

Қор 2018 жылғы 10 қаңтардағы заң негізінде құрылған. Алайда өтемақы төлеу 2020 жылғы 1 шілдеден бастап қана қолға алынған.

Қылмыстан зардап шеккен азаматтардың барлығы бірдей бұл төлемді ала алмайды. Заңда өтемақы алуға құқығы бар бірнеше санат қарастырылған:

• жыныстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккен кәмелетке толмағандар;

• адам саудасына байланысты қылмыстардан зардап шеккендер;

• азаптауға ұшыраған адамдар;

• қылмыс салдарынан денсаулығына ауыр зиян келген немесе АИТВ/ЖИТС жұқтырған азаматтар;

• жәбірленуші қайтыс болған жағдайда оның заңды өкілдері.

Біржолғы өтемақы мөлшері жәбірленушінің санатына қарай 30-дан 50 айлық есептік көрсеткішке дейін болады. 2026 жылы бұл 129 750 теңгеден 216 250 теңгеге дейінгі соманы құрайды.

Бұл тетікке қатысты маңызды ерекшелік – өтемақы алу құқығы кінәлінің анықталғанына, жауапқа тартылғанына немесе келтірілген шығынды өтегеніне байланысты емес.

Адам жәбірленуші деп танылғаннан кейін қылмыстық қудалау органына өтініш бере алады. Заң бойынша бұған жәбірленуші деп танылған күннен бастап үш жыл уақыт беріледі. Сонымен қатар тергеуші азаматқа өтемақы алу құқығы мен оған өтініш беру тәртібін жазбаша түрде түсіндіруге міндетті.

Қордан өтемақы алу азаматтың кінәлі адамнан сот арқылы материалдық және моральдық зиянды толық өтеуді талап ету құқығынан айырмайды.

Өтемақы қылмыстан келген шығынды толық өтемейді

Қордан төленетін қаражат келтірілген зиянды толық өтеу тетігін алмастырмайды. Мемлекеттік өтемақы белгіленген мөлшерде беріледі және азаматтың нақты қаржылық шығынына емес, оның жәбірленушілердің қай санатына жататынына байланысты есептеледі.

Мысалы, егер адам денсаулығына ауыр зиян келтіріліп, емделуге ақша жұмсаса, қордан белгіленген өтемақы алу оның барлық шығыны өтеледі дегенді білдірмейді. Сол сияқты жәбірленуші қайтыс болған жағдайда оның жақындарына берілетін өтемақы да отбасының барлық материалдық шығынын толық жаппайды.

Сонымен бірге қордан ақша алу азаматтың кінәлі адамнан заңда белгіленген тәртіппен материалдық және моральдық зиянды өтеуді талап ету құқығын сақтайды.

Қаражат қайда сақталады?

Біз Мемлекеттік қазынашылық комитетінен қорға жиналған қаражаттың нақты қайда сақталатынын да сұрадық. Ведомство жауабында "Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы" заңға сілтеме жасап, қордың қолма-қол ақшаны бақылау шоты бюджеттің атқарылуы жөніндегі орталық уәкілетті органда ашылғанын хабарлады.

Әңгіме мемлекеттік қазынашылық жүйесіндегі арнайы бақылау шоты туралы болып отыр. Ол қорға түсетін қаражатты қабылдау және өтемақы төлеу үшін пайдаланылады. Яғни бұл коммерциялық банктегі кәдімгі есепшот емес.

Сонымен қатар заңда бұл қаражатты пайдаланудың ерекше тәртібі белгіленген. Заңның 9-бабына сәйкес, қордағы қаражат қалдығын алып қоюға немесе мемлекеттік бюджетке аударуға болмайды. Сондай-ақ қорға инкассалық өкімдер қоюға жол берілмейді.

Басқаша айтқанда, жиналған қаражат жәбірленушілерге өтемақы төлеу тетігінің аясында қалуға тиіс.

Алайда шотта ақшаның болуы адам жәбірленуші деп танылғаннан кейін бірден өтемақы алады дегенді білдірмейді.

Заңның 9-бабында төлемді аудару мерзімі көрсетілген. Орталық уәкілетті орган қылмыстық қудалауды жүзеге асыратын мемлекеттік органнан алушылардың орталықтандырылған тізілімін алғаннан кейін күнтізбелік он күннен кешіктірмей өтемақы төлеуге міндетті.

Егер шотта қаражат жеткіліксіз болса немесе мүлде болмаса, төлемдер қор заңда көзделген көздерден толықтырылғаннан кейін жүргізіледі.

Бұл мәселе Снежанна Имашеваның депутаттық сауалы аясында ерекше өзекті. Оның айтуынша, кейбір жағдайда өтемақыны рәсімдеу төрт айға дейін созылады. Депутат азаматтардың күту уақытын қысқарту үшін процесті жеделдетуді ұсынған.

Әзірге Қаржы министрлігі Qumash.kz редакциясына қорға түскен қаражаттың көлемі мен оның қалыптасу көздерін ғана ашып көрсетті. Ал ақша қозғалысы және өтініштердің қаралу мерзімі туралы өзекті мәлімет берілмеді.